ویژگی های دوره نوجوانی

دوره نوجوانی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟ در دوره نوجوانی فرزندمان چگونه باید با او برخورد کنیم؟ آسیب هایی که نوجوانان در این دوره با آن ها  مواجه می شوند چه تاثیری در آینده آن ها خواهد داشت؟ در این مقاله قصد داریم به چالش ها و ویژگی های دوره نوجوانی بپردازیم و به سوالاتی که مطرح کردیم پاسخ دهیم. در انتها به شما خواهیم گفت که چگونه به نوجوان خود کمک کنید تا با مشکلات خود کنار  آید

دوره نوجوانی چیست؟

دوره نوجوانی یکی از مهمترین و حساس ترین مراحل زندگی انسان است که در آن تغییرات گسترده جسمی و روانی شکل می گیرد. در این دوره نوجوان از کودکی فاصله می گیرد و به سمت بزرگسالی حرکت می کند، به همین دلیل احساسات و رفتارهای او ممکن است دچار نوسان شود. تغییرات هورمونی و رشد جسمانی می تواند روی خلق و خو اعتماد به نفس و روابط اجتماعی نوجوان تاثیر بگذارد و گاهی باعث شود نگرش او نسبت به خودش و اطرافیان تغییر کند. شناخت ویژگی های روانی عقلانی جسمانی و اخلاقی این دوره به نوجوان و خانواده کمک می کند تا مسیر رشد را بهتر مدیریت کنند و با شرایط جدید سازگار شوند. این آگاهی نقش مهمی در کاهش تنش های خانوادگی و جلوگیری از بروز ناسازگاری های رایج این دوران دارد.

در کنار این موارد توجه به نیاز نوجوان به استقلال و احترام گذاشتن به مرزهای شخصی او اهمیت زیادی دارد. گفتگوی درست و بدون قضاوت می تواند بسیاری از سوء تفاهم ها را کم کند و رابطه نوجوان با والدین را بهتر کند. یکی از بخش های مهم این دوره شناخت و مدیریت مشکلات نوجوانی مانند اضطراب تغییرات خلقی افت تحصیلی و چالش های ارتباطی است. اگر خانواده علائم هشدار را به موقع بشناسد و حمایت مناسب ارائه دهد نوجوان با آرامش بیشتری از این مرحله عبور می کند. همچنین حضور الگوهای مثبت و محیط امن در مدرسه و خانه می تواند رشد شخصیت نوجوان را تقویت کند و از شکل گیری رفتارهای پرخطر جلوگیری کند.

اهمیت دوره نوجوانی

دوران نوجوانی ، همزمان با دوران بلوغ است . دوران بلوغ یکی از بحرانی ترین دوره های زندگی هر فرد است . دوره نوجوانی و بلوغ ، به سنین بین ۱۲ تا ۱۸ سالگی اطلاق می شود . گاهی گذشتن از مرز کودکی و رسیدن به قلمرو بلوغ ، با نابسامانیهای زیادی روبروست .

• در این دوره ، نوجوان نه دیگر کودک به حساب می آید و نه هنوز به درستی بالغ شده است . وی در مرز بین این دو مرحله یعنی کودکی و بزرگسالی قرار دارد و با انتظارات خاص هر دو دوره روبرو است . اگر کاری کودکانه کند ، او را ملامت می کنند که بزرگ شده و این کار در شأن او نیست ، از سوی دیگر نیز در زمره بزرگسالان محسوب نمی شود .

دوره نوجوانی در شکل گیری شخصیت افراد اهمیت بالایی دارد. در ادامه به اهمیت دوره نوجوانی از دید بهترین اندیشمندان در دوره ها مختلف بپردازیم. دوره نوجوانی از دیرباز مورد توجه اندیشمندان و صاحب نظران تعلیم و تربیت قرار داشته است .

• افلاطون این دوره را زمانی معرفی کرده که احساسات و عواطف بر افکار فرد چیره می شود .
• استانلی هال ( STANLY HALL ) متخصص در روان شناسی بلوغ ، دوره نوجوانی را دوره طوفان و یک جهش ناگهانی می داند .
• کورت لوین ، Kurt Lewin جامعه شناس و روان شناس آلمانی اعتقاد دارد که : ” کودک و بزرگسال هرکدام یک نوبت بار کودکی و بزرگسالی را بر دوش می کشند ، ولی نوجوان مجبور است یک جا بار هر دو را بر دوش بکشد ، زیرا متعلق به هر دو دوره است . “

 ویژگی های دوران نوجوانی

برخی از مهم ترین ویژگی های دوره نوجوانی عبارت اند از:

رشد عقلی

از دیگر ویژگی‌های دوره نو جوانی ، رشد شناختی و عقلی است / ژان پیاژه PIAJET رواشناس سوئیسی می گوید : ” کودک غالبا” در واقعیتها و تفکرات حسیو حرکتی محصور است و تفکر او وابسته به اشیاء خارجی است . اما نوجوان قدرت ذهنی فوق العاده ای پیدا می کند که او را از قید واقعیتهای خارجی رها می سازد . این ویژگی او را متوجه عالم ذهنی و درونی خود می کند . “

روانشناسان ، نوجوانی را آغاز دوره تفکر انتزاعی می دانند . در این دوران ، نوجوان احساس قدرت زیاد می کند . نوجوان در این مقطع سنی ، می تواند قضایای منطقی را درک کند و استدلال علمی در او قوی می شود . در دوره نوجوانی ، استعدادها و توانمندیها نیز اختصاصی تر می شود . به عنوان مثال ممکن است هر نوجوانی در دروس یا حرفه های خاصی موفقیت کسب کند

استقلال فکری

در دوره نوجوانی ، ساده اندیشی دوران طفولیت از بین می رود و نوجوان به سنجش و ارزیابی مسائل می پردازد تا در نظام ذهنی خود ، دوباره آنها را بسازد . از این رو شاید در مورد برخی امور متعارف شک کند و حتی از افکار و عقاید والدین خود انتقاد نماید .

 نوجوان در پی کسب استقلال فکری است . ممکن است درمورد اعتقادات خودش نیز دچار شک و تردید شود . نه اینکه آنها را نفی کند ، بلکه می خواهد ، آنها را دوباره بازسازی کند و زیربنایی استدلالی برای آنها بیابد . از اینرو والدین و مربیان نباید از شک و تردیدهای نوجوان ، دچار نگرانی و اضطراب شوند ، بلکه باید او را برای رسیدن به یقین ، یاری کنند . بنابراین شک ، توفقگاه خوبی نیست ، اما معبر و راهی مناسب برای رسیدن به حقیقت است .

ابراز وجود

از دیگر ویژگیهای دوره نوجوانی ، ابراز وجود است . اثبات شخصیت و نشان دادن قابلیتها ، یکی از مطبوع ترین لذات روحی و روانی در نوجوان است که برای نیل به آن از هیچ کوششی دریغ نمی کند . حس سازگاری با اجتماع ، یکی دیگر از تمایلات درونی نوجوانان و جوانان است . اگر نوجوانی در این مسئله موفق نشود ، دچار یأس و افسردگی می گردد . روان شناسی به نام دکتر هاریس می گوید:

” نوجوانان و جوانان برای خود مستقل هستند . شما هم باید آنها را صاحب شخصیت بدانید . در دوران بلوغ بیش از هر زمان دیگری ، انسان به این که مورد توجه باشد ، اهمیت می دهد و به شدت احتیاج دارد که به عنوان یک دوست و یا شریک تلقی شود. “

 

عدم تعادل عاطفی

عدم تعادل و بی ثباتی عاطفی یکی از بارزترین ویژگی های این دوره است. بیشتر وقت ها نوجوانان به هنگام بروز خشم نمی توانند رفتار و گفتارشان را کنترل کنند. خیلی زود متأثر می شوند. به خصوص زمانی که احساس می کنند کسی به حرفشان گوش نمی دهد. به همین خاطر دست به اعمال ناخوشایندی می زنند و سپس پشیمان شده خود را سرزنش می کنند.

حساسیت ها و هیجانات ناشی از زودرنجی که از خصوصیات دایمی این دوران است, اغلب به علت تغییر و تحولات غدد داخلی و میزان ترشح هورمون ها و نوع تربیت و آموزش دوران گذشته است که در مجموع وضع زندگی عاطفی نوجوان را تغییر می دهد. چنان که گاهی با کوچک ترین برخوردی عصبانی می شود و به هنگام عصبانیت و خشم ممکن است به گریه متوسل شود و یا غمگین و افسرده به تنهایی پناه ببرد.

بی نظمی

نوجوانی دورانی است که فرد دچار تغییر و تحولات محسوسی می شود، عموما آن را با نام “بلوغ” می شنایسم، که طی آن بی نظمی های شدیدی در ابعاد مختلف وجودی فرد همچون: احساس، عاطفه، جنسی، جسمانی و… مشاهده می شود که متعاقب آن نوجوان احساس آشفتگی درونی شدیدی می کند، حقیقت این است که نوجوانان نمی خواهند با شلختگی های خود شما را آزار دهند. گرچه ممکن است باور این حقیقت سخت باشد. در واقع علت اصلی این آشفتگی و شلختگی این است که ذهن و فکر آنها جای دیگری است.

یک نوجوان مشغله های فکری زیادی دارد و به همان مقدار هم از نگرانی و اضطراب زیادی برخوردار است و پس مانده انرژی احساسش آن قدر نیست که بتواند در مورد رفتار روزانه اش به قدر کافی دقت کند که مثلاً جوراب کثیفش را در ماشین لباسشویی بگذارد و یا وقتی جوراب تمیز پیدا نکرد، پدر و مادرش را مقصر نداند و به آنها پرخاش نکند.

نوجوانی از دید روانشناسی

از نگاه روانشناسی، نوجوان فردی است که تمایل دارد شیوه زندگی و رفتارهای گذشته خود را تغییر دهد و دیگر مانند قبل هر حرف و دستور بزرگسالان را بدون بررسی نپذیرد. او تلاش می کند هویت تازه ای برای خود بسازد و همین موضوع باعث می شود در ظاهر و رفتارهایش تغییراتی ایجاد کند، مثلا سبک راه رفتن یا نوع صحبت کردن خود را عوض کند و حتی نسبت به محیط اطراف با حساسیت بیشتری واکنش نشان دهد. نوجوان به مرور وارد دنیای درونی خود می شود و احساساتش را عمیق تر تجربه می کند، به همین دلیل ممکن است برخی رفتارهای او برای خانواده غیرمنتظره باشد. این تغییرات نشانه رشد روانی و شکل گیری استقلال است و به معنای بدرفتاری یا ناسازگاری همیشگی نیست.

در این مرحله نوجوان کم کم قدرت فکر کردن، تحلیل و استدلال را در خود کشف می کند و می خواهد برای تصمیم هایش دلیل داشته باشد. مجموعه این حالت ها پایان دوران کودکی را نشان می دهد و معمولا با واکنش های روانی مثل حساسیت زودرنجی یا نیاز شدید به دیده شدن همراه می شود. والدین اغلب متوجه میشوند کودک آرام و مطیع دیروز حالا حرف خودش را دارد و گاهی رفتارهای متفاوتی نشان می دهد. نوجوان ممکن است دوره هایی از گوشه گیری، کم حرفی یا تندخویی را تجربه کند و گاهی هم برای جلب توجه اطرافیان حتی با عصبی کردن آنها واکنش بگیرد. این رفتارها اگر با گفتگوی درست و حمایت همراه شود، به مرور متعادل تر می شود.

یکی از مهمترین پرسش های ذهنی نوجوان این است که من کیستم، این سوال پایه شکل گیری هویت او است و کمک می کند جایگاه خود را در خانواده، مدرسه و جامعه پیدا کند. نوجوان در پاسخ به این سوال ارزش ها، باورها و هدف های خود را بررسی می کند و از تجربه های جدید برای شناخت بیشتر خود استفاده می کند. در همین مسیر ممکن است برخی نوجوانان دچار درگیری های فکری تکرار شونده شوند و نیاز به کمک تخصصی پیدا کنند، به همین دلیل موضوع درمان وسواس فکری در نوجوانان برای بسیاری از خانواده ها اهمیت دارد. اگر این افکار مزاحم باعث اضطراب یا افت عملکرد شوند، پیگیری زودهنگام می تواند روند رشد روانی را بهتر کند. همچنین داشتن برنامه منظم خواب، فعالیت بدنی و ارتباط سالم با همسالان به آرامش ذهنی نوجوان کمک می کند. در نهایت نوجوانی دوره ساختن هویت و یادگیری مهارت های زندگی است و با همراهی آگاهانه خانواده می تواند به دوره ای پربار و سازنده تبدیل شود.

اریکسون روانشناس آلمانی می گوید :

” هویت انسان در نوجوانی شکل می گیرد . در این دوره ، نوجوان سؤالاتی از خود می پرسد مثل اینکه من کیستم ؟ به کجا می روم و چه هدفی دارم ؟ نحوه جوابگویی به این سؤالات ، در رشد هویت نوجوان تاثیر می گذارد . اگر او بتواند به این سؤالات پاسخ مناسب بدهد ، احساس آرامش می کند ، وگرنه دچار اضطراب می شود . در دوره نوجوانی ، هویت یابی مسئله ای حاد می شود . بطوریکه نوجوان روز به روز برای دستیابی به هویت مشخص ، تغییر جهت می دهد . در دوران نوجوانی ، انسان با مجموعه ای از تغییرات شناختی – روانی و احساسی روبروست . نوجوان به این موضوع اهمیت می دهد که در نزد دیگران چگونه جلوه می کند .

نوجوان درتلاش است تا بین تصوری که از خود دارد و تصوری که دیگران از او دارند ، هماهنگی ایجاد کند . گاهی اوقات طرد شدن از سوی اجتماع و یا اطرافیان ، ممکن است باعث شود که نوجوان از هیچ راهی نتواند احساس هویت کند . البته دستیابی به احساس هویت فردی تا حدی به مهارتهای شناختی نیز بستگی دارد .

در مجموع باید گفت که برخی از نوجوانان در شناخت و درک خود ، موفق می شوند و برخی دیگر شکست می خورند . در هویت یابی ، مسایلی از قبیل روابط میان والدین و فرزندان ، مسایل فرهنگی و یا تغییرات اجتماعی دخالت دارد . در جوامع ساده و ابتدایی که تغییرات اجتماعی به کندی رخ می دهد ، شکل گیری هویت نسبتا” ساده است ، اما در جوامع پیچیده که تغییرات اجتماعی پی درپی است ، هویت یابی ممکن است فرایندی مشکل و طولانی داشته باشد . زیرا در این جوامع ، نوجوان با الگوهای فکری و رفتاری متعددی روبرو می شود . بنابراین در انتخاب ، با مشکل مواجه می شود.

تغییرات دوره نوجوانی

اگر بخواهیم درباره تغییرات دوره نوجوانی صحبت کنیم، باید بدانیم که این تغییرات معمولا از دگرگونی های جسمی آغاز می شود و به مرور روی احساسات و رفتار نوجوان هم اثر می گذارد. بدن نوجوان کم کم از حالت کودکانه فاصله می گیرد و به سمت ویژگی های ظاهری بزرگسالی حرکت می کند، به همین دلیل ممکن است نوجوان احساس کند در مدت کوتاهی همه چیز در حال تغییر است. این مرحله برای بسیاری از افراد همراه با سردرگمی و نگرانی های طبیعی است، چون نوجوان در حال تجربه یک دوره گذار مهم در زندگی خود است.

از تغییرات ملموس و رایج این دوران می توان به افزایش قد، تغییرات وزنی و رشد سریع اندام ها اشاره کرد. این اتفاق ها باعث می شود نوجوان نسبت به ظاهر خود حساس تر شود و بارها بدنش را بررسی کند، مثلا درباره چاقی یا لاغری، اندازه برخی اندام ها، تغییر فرم صورت، ایجاد جوش یا تغییرات پوست نگرانی پیدا کند. همین توجه زیاد به ظاهر گاهی اعتماد به نفس او را بالا و پایین می کند و حتی روی روابط اجتماعی او اثر می گذارد. در کنار تغییرات بدنی، تغییرات اخلاقی و رفتاری هم دیده می شود و نوجوان ممکن است زود رنج تر شود یا واکنش های تندتری نشان دهد. نوسانات عاطفی و احساسی در این دوره طبیعی است و می تواند باعث شود نوجوان گاهی خوشحال و گاهی بی حوصله و عصبی باشد.

نکته مهم این است که این تغییرات فقط جسمی نیست و ذهن نوجوان هم در حال رشد و شکل گیری نگاه تازه به زندگی است. نوجوان در این دوره نیاز بیشتری به درک شدن دارد و اگر حمایت دریافت کند، بهتر می تواند با تغییرات کنار بیاید. گفتگوی آرام و محترمانه در خانواده کمک می کند نگرانی های نوجوان کمتر شود و احساس امنیت بیشتری کند. در برخی موارد اگر اضطراب یا افت خلق طولانی شود، مشورت تخصصی می تواند مفید باشد و اینجا نقش روانشناسی کودک و نوجوان پررنگ می شود. همچنین داشتن خواب کافی، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی منظم می تواند به تعادل جسم و روان کمک کند. در نهایت آگاهی خانواده از ویژگی های این دوره باعث می شود برخورد درست تری با نوجوان داشته باشند و این مرحله با آرامش بیشتری سپری شود.

نتیجه گیری

اگر در حال خواندن این مقاله هستید یا خودتان در این دوره قرار دارید یا شخصی در زندگی شما قرار دارد که نگران او هستید. باید بگوییم که دوره نوجوانی برای هر فرد دوره حساسی است، بنابراین احتیاج به مراقبت های خاصی نیز دارد. یکی از بهترین کار ها مراجعه به بهترین روانشناس خانواده و نوجوان در تهران یا محل سکونتتان است. مشاور و روانشناس شخصی است که در ان زمینه تحصیل کرده است و می تواند کمک بسیاری به شما کند.

در ادامه نیز می توانید سوالات خود را در زمینه مشاوره کودک و نوجوان و مشکلاتی که برای آن ها پیش م آید در قسمت کامنت های همین مقاله مطرح کنید تا در کوتاه ترین زمان ممکن توسط  زهرا امام روانشناس و مشاور خانواده به آن ها پاسخ داده شود.