سلامت روان تمام جنبههای تفکر، احساسات و رفتار فرد را شامل میشود. متخصصین سلامت روان به درمان بیماران مبتلا به افسردگی، اضطراب، اختلال دو قطبی، اعتیاد و سایر مشکلاتی که بر رفتار و احساسات بیماران تاثیر میگذارد، میپردازند. سلامت روان بر زندگی روزمره، سلامت جسمانی و روابط اجتماعی افراد تاثیر میگذارد. بیماریهایی مانند استرس، افسردگی و اضطراب با تاثیر بر سلامت روان میتوانند روال زندگی عادی فرد را مختل نماید.در ادامهی این مقاله به بررسی سلامت روان، برخی از اختلالات روانی، علائم و نحوهی درمان آنها میپردازیم.
سلامت روان
بنا به تعریف سازمان بهداشت جهانی سلامت روان، حالتی است که افراد میتوانند با استرسهای زندگی مقابله کنند، تواناییهای خود را درک کنند، خوب یاد بگیرند، خوب کار کنند و در جامعه مشارکت داشته باشند. در واقع سلامت روان، شرایطی بیش از نداشتن اختلالات روانی را در نظر میگیرد و به مراقبت از سلامتی و شادی به صورت مداوم تاکید دارد.
عوامل خطر که بر سلامت روان تاثیر میگذارند
همهی افراد در تمام سنین، با سطح درآمد، تحصیلات و قومیتهای مختلف در معرض ابتلا به اختلالات سلامت روان هستند. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، اختلالات روانی یکی از علل اصلی ناتوانی محسوب میشود.
برخی از عواملی که میتوانند بر سلامت روان اثر منفی داشته باشند عبارتند از:
- وضعیت مالی: نداشتن وضعیت اقتصادی مناسب، انحصار ثروت در دست یک طبقهی خاص میتواند سلامت روان گروه زیادی از افراد را در جامعه تحت تاثیر قرار بدهد.
- شرایط اجتماعی: بر اساس یک مطالعهی ایرانی که نتایج آن در سال ۲۰۱۵ منتشر شد، فقر و زندگی در حومهی شهرهای بزرگ میتواند عاملی برای اختلال در سلامت روان باشد. سایر شرایط احتماعی که بر سلامت روان تاثیر میگذارند عبارت است از: میزان تحصیلات، کیفیت مسکن و دسترسی به خدمات رفاه اجتماعی، مشارکت در فعالیتهای اجتماعی
- تجربیات تلخ دوران کودکی: عواملی مانند کودک آزاری، جدایی والدین، از دست دادن والدین، سوء استفاده در دوران کودکی و غیره
- عوامل بیولوژیکی (اختلالات ژنتیکی خانوادگی): برخی از انواع ژنها، فرد را در معرض خطر بالاتر ابتلا به اختلالات سلامت روان قرار میدهد.
- مشکلات پزشکی: استرس مزمن، اضطراب و افسردگی به دلیل برخی بیماریهای جسمی مانند سرطان، دیابت و یا دردهای مزمن
- جنسیت: خانمها ۴ برابر بیشتر از آقایان در معرض اختلال سلامت روان هستند.
بیشتر بخوانید: آشنایی با بیماریهای روانی
انواع مشکلات سلامت روان
برخی از مشکلات سلامت روان به دلیل ویژگیهای مشترکی که دارند با یکدیگر طبقه بندی میشوند. ۳ دسته از اختلالات مهم سلامت روان عبارتند از:
۱. اختلالات اضطرابی
اختلالات اضطرابی شایعترین بیماریهای روانی هستند. این بیماران نسبت به شرایط خاصی دچار ترس و اضطراب شدید میشوند و سعی میکنند از قرار گرفتن در معرض هر چیزی که باعث اضطراب آنها میشود پرهیز نمایند.
علائم فیزیکی که بیماران به اختلالات اضطرابی تجربه مینمایند عبارت است از:
- بیقراری
- خستگی
- تمرکز نداشتن
- منقبض شدن عضلات
- اختلال در خواب
این افراد ممکن است در هنگام قرار ملاقات و موقعیتهای خاص و یا انجام کارهای روزمره دچار اضطراب شوند. برخی از بیماران، حتی بدون هرگونه محرکی ممکن است احساس اضطراب داشته باشد.
برخی از بیماریهایی که در این گروه قرار میگیرند شامل اختلال هراس، انواع فوبیا، اختلال وسواس فکری- عملی و اختلال استرس پس از حادثه است.
۲. اختلالات خلقی
افراد مبتلا به این اختلالات، تغییرات خلقی چشمگیری را تجربه مینمایند که شامل شیدایی و دورههایی از انرژی بالا و یا افسردگی است. برخی از اختلالات خلقی شایع عبارتند از:
- افسردگی: افراد افسرده علاقهی خود به انجام فعالیتهای معمول را از دست میدهند و دورههای طولانی غم و اندوه را تجربه میکنند.
- اختلال دو قطبی: این بیماران دورههایی از افسردگی و شیدایی را به صورت مداوم تجربه میکنند.
- اختلال عاطفی فصلی: کاهش نور در طی روزهای پاییز و زمستان در برخی از کشورهای دور از خط استوا میتواند باعث ایجاد این اختلال شود.
۳. اختلالات اسکیزوفرنی
اصطلاح اسکیزوفرنی به طیف وسیعی از اختلالات اشاره میکند که علائم شدید روان پریشی را در بیماران ایجاد میکند. علائم اسکیزوفرنی بین ۱۶ تا ۳۰ سالگی ایجاد میشود که شامل این موارد است:
- هذیان
- توهم و اختلالات فکری، شنیدن صداهایی در ذهن
- کناره گیری از اجتماع، دوستان و خانواده
- عدم انگیزه ، احساس ناامیدی
- کم و یا زیاد خوابیدن
تشخیص اختلالات سلامت روان
تشخیص هرگونه اختلال در سلامت روان یک فرایند چند مرحلهای است که با بررسی تاریخچهی پزشکی، انجام معاینات پزشکی، بررسی بیماریهای جسمی و … انجام میشود.
به طور کلی هیچ آزمایش تشخیصی نمیتواند اختلالات روانی را به صورت دقیق تشخیص بدهد با این وجود مجموعهای از آزمایشات مانند تصویربرداری، آزمایش خون و سایر غربالگریها جهت رد سایر بیماریها ممکن است تجویز شود.
برخی از پرسشنامههای استاندارد توسط روانپزشکان در بررسی سلامت روان افراد به کار برده میشود که میتواند اطلاعات دقیقی را برای پزشکان فراهم نماید.
بیشتر بخوانید: آیا بیماری روانی قابل درمان است ؟
درمان اختلالات سلامت روان
درمان اختلالات سلامت روان برای هر فردی کاملاُ منحصر به فرد است. برخی از راهکارهای درمانی ممکن است برای یک گروه از بیماران مفید باشد اما برای گروهی دیگر هیچ گونه نتیجهای نداشته باشد. بنابراین جهت درمان باید به یک روانپزشک با تجربه مراجعه نمود. همکاری بیمار و خانوادهی او جهت دست یابی به سلامت روان در تمام مراحل درمان بسیار اهمیت دارد. برخی از روشهای درمان که برای بیماران به کار برده می شود عبارتند از:
- گفتار درمانی و یا روان درمانی: در گفتار درمان، به بیمار کمک میشود تا ریشهی بیماریها روانی خود را درک نماید و الگوهای سالمی برای زندگی روزمره خود انتخاب نماید.
- استفاده از دارو: در موارد شدید افسردگی و روان پریشی، تجویز دارو میتواند برخی از علائم را بهبود ببخشد.
- تغییر سبک زندگی: قطع مصرف الکل، خواب منظم، داشتن یک رژیم غذایی سالم، مدیتیشن و سایر روشها میتواند به بیماران کمک نماید تا سلامت روان خود را بازیابی نمایند.
بیشتر بخوانید: تروما روحی
نتیجهگیری
مراقبت از سلامت روان نیازمند ایجاد تعادل بین فعالیتهای روزمره، مسئولیتها و تلاش جهت تحمل مشکلاتی است که بر روح و روان تاثیر گذار است. با اینکه متخصصان از واژهی سلامت روان استفاده میکنند اما اغلب پزشکان معتقدند که ریشهی بسیاری از اختلالات روانی، مشکلات فیزیکی است.
