بیش فعالی در کودکان (ADHD) یکی از شایعترین اختلالات رشدیـرفتاری در دوران کودکی است که با سه ویژگی اصلی یعنی نقص توجه، فعالیت بیش از حد و رفتارهای تکانشی شناخته میشود. این اختلال میتواند یادگیری، تمرکز، روابط اجتماعی و حتی اعتماد بهنفس کودک را تحت تاثیر قرار دهد. کودکان مبتلا به بیش فعالی معمولا در کنترل هیجانات و رفتار خود با دشواری روبهرو هستند و همین موضوع گاهی باعث سوءتفاهم از سوی والدین یا معلمان میشود. آگاهی از علائم، علل و روشهای درمان بیش فعالی در کودکان میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی آنها و کاهش چالشهای تحصیلی و رفتاریشان داشته باشد.
تشخیص بیش فعالی
تعریف کامل بیش فعالی در کودکان (کمتوجهی یا ADHD)
بیش فعالی در کودکان که با نام علمی اختلال کمتوجهی ـ بیشفعالی (Attention Deficit Hyperactivity Disorder یا ADHD) شناخته میشود، نوعی اختلال عصبیرشدی است که بر رفتار، تمرکز و کنترل تکانهها تأثیر میگذارد. این اختلال معمولا در سالهای نخست زندگی کودک بروز میکند و ممکن است تا دوران نوجوانی و حتی بزرگسالی ادامه یابد. کودکان مبتلا به ADHD در تمرکز روی یک فعالیت مشخص، پیروی از دستورالعملها و حفظ آرامش در محیطهای آموزشی یا خانوادگی مشکل دارند. این وضعیت نه بهدلیل بیانضباطی یا تنبلی کودک، بلکه بهعلت تفاوت در عملکرد بخشهایی از مغز است که مسئول تنظیم توجه و کنترل رفتار هستند.
ADHD بهطور کلی در سه نوع اصلی دیده میشود: نوع کمتوجه (Inattentive Type) که در آن کودک بیشتر با مشکلات تمرکز و فراموشی مواجه است، نوع بیشفعال ـ تکانشی (Hyperactive-Impulsive Type) که با بیقراری، حرفزدن زیاد و انجام رفتارهای ناگهانی همراه است، و نوع ترکیبی (Combined Type) که ترکیبی از هر دو گروه علائم را در بر دارد. تشخیص این اختلال بر اساس مشاهده رفتار کودک در محیطهای مختلف (خانه، مدرسه و تعاملات اجتماعی) و با استفاده از معیارهای بالینی انجام میشود. شناخت دقیق و بهموقع بیش فعالی در کودکان به والدین و متخصصان کمک میکند تا با بهکارگیری روشهای درمانی و آموزشی مناسب، رشد ذهنی و رفتاری کودک را در مسیر طبیعیتری هدایت کنند. برای درمان بیش فعالی با نوروفیدبک میتوانید اقدام کنید.
انواع اختلال ADHD در کودکان
اختلال بیش فعالی در کودکان تنها یک نوع ندارد و بر اساس الگوی رفتاری و نوع علائم، به سه دسته اصلی تقسیم میشود. شناخت دقیق نوع اختلال کمک میکند تا والدین و متخصصان روش درمان و مدیریت مناسبی را برای هر کودک انتخاب کنند. در ادامه سه نوع اصلی اختلال ADHD را معرفی میکنیم:
نوع کمتوجه (Inattentive Type)
در این نوع، مشکل اصلی کودک ناتوانی در تمرکز و حفظ توجه بر فعالیتها است. کودک بهسختی میتواند روی کارهای درسی یا وظایف روزمره تمرکز کند و بهراحتی حواسش پرت میشود. او در گوش دادن به توضیحات معلم، دنبال کردن مراحل یک کار و بهخاطر سپردن جزئیات دچار مشکل است. این کودکان ممکن است آرام به نظر برسند، اما ذهنشان مدام از موضوعی به موضوع دیگر منحرف میشود. گم کردن وسایل، فراموش کردن قرارها و ناتوانی در سازماندهی کارها از نشانههای بارز این نوع بیش فعالی در کودکان است.
نوع بیشفعال ـ تکانشی (Hyperactive-Impulsive Type)
در این نوع، کودک انرژی زیادی دارد و مدام در حال حرکت است. نشستن طولانیمدت برای او دشوار است و مدام در کلاس یا خانه از جای خود بلند میشود. کودک بیشفعال ممکن است زیاد حرف بزند، حرف دیگران را قطع کند یا بدون فکر، دست به کارهایی بزند که خطرناک هستند. در این کودکان، کنترل هیجانات بسیار دشوار است و واکنشهای ناگهانی و پرخطر در رفتار آنها دیده میشود. والدین و معلمان باید بدانند این رفتارها از روی بیادبی یا لجاجت نیست، بلکه نتیجه اختلال در تنظیم فعالیت مغز و تکانههای عصبی است.
نوع ترکیبی (Combined Type)
در نوع ترکیبی، کودک هم علائم کمتوجهی دارد و هم رفتارهای بیشفعال و تکانشی را نشان میدهد. این گروه از کودکان بیشترین چالش را در محیطهای آموزشی و اجتماعی تجربه میکنند، زیرا هم در تمرکز و یادگیری مشکل دارند و هم رفتارهای شتابزده و پرتحرک بروز میدهند. درمان این نوع از ADHD نیازمند برنامهای جامع شامل رفتاردرمانی، آموزش مهارتهای توجه و در برخی موارد استفاده از داروهای مخصوص است. تشخیص زودهنگام نوع ترکیبی نقش مهمی در بهبود وضعیت تحصیلی و عاطفی کودک دارد. در پارگراف های بالاتر درموردنوروفیدبک صحبت شد اگر علاقهمند هستید کاربرد نوروفیدبک در درمان اختلالات روان را مطالعه کنید تا با این روش درمانی بیشتر آشنا شوید.
اگر کودکتان با مشکلاتی چون عدم تمرکز، تکانشخوری پیوسته یا رفتارهای ناگهانی مواجه است، وقت آن است که به درمان تحت نظر دکتر زهرا امام مراجعه کنید. ایشان با تکیه بر رویکردهای علمی و تجربهٔ گسترده در درمان اختلالاتی مانند اختلال بیشفعالی/نقص توجه (ADHD)، پکیج کاملی از مداخلات رفتاری، نوروفیدبک و آموزش والدین را به کار میگیرند تا روند رشد توجه، کنترل تکانه و ارتقای مهارتهای اجتماعی کودک شما تسهیل شود. برای تعیین نوبت مشاوره حضوری یا آنلاین و همراهی در مسیر بهبود، همین حالا تماس بگیرید.
علتهای بروز بیش فعالی در کودکان
بیش فعالی در کودکان یکی از اختلالات پیچیده رشدی است که عوامل گوناگونی در شکلگیری آن نقش دارند. پژوهشهای انجامشده در حوزه علوم اعصاب نشان میدهد که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و عصبی میتواند در بروز این اختلال مؤثر باشد. مغز کودکان مبتلا به ADHD از نظر ساختار و فعالیت با سایر کودکان تفاوتهایی دارد. این تفاوتها بیشتر در بخشهایی دیده میشود که وظیفه کنترل تمرکز، تصمیمگیری و مدیریت رفتار را بر عهده دارند. به همین دلیل، این کودکان در کنترل هیجانها و تمرکز ذهنی دچار چالش میشوند.
وراثت نیز نقش مهمی در بروز اختلال بیش فعالی دارد. تحقیقات نشان داده است اگر یکی از والدین به ADHD مبتلا باشد، احتمال ابتلای کودک نیز افزایش مییابد. در کنار ژنتیک، عوامل محیطی و سبک زندگی مادر در دوران بارداری میتوانند بر رشد سیستم عصبی جنین اثر بگذارند. تماس با مواد سمی مانند سرب، مصرف سیگار یا الکل، یا حتی کمبود تغذیه مناسب در دوران بارداری از جمله مواردی هستند که خطر ابتلا را بالا میبرند. همچنین برخی مشکلات هنگام تولد مانند زایمان زودرس یا وزن کم نوزاد در زمان تولد میتواند در بروز این اختلال نقش داشته باشد.
عوامل موثر در بروز اختلال بیش فعالی در کودکان
عوامل متعددی در شکلگیری و شدت گرفتن بیش فعالی در کودکان نقش دارند. این عوامل ترکیبی از ژنتیک، شرایط دوران بارداری، محیط زندگی و وضعیت جسمی و روانی کودک هستند که در کنار هم میتوانند زمینه بروز این اختلال را فراهم کنند.
- ژنتیک و سابقه خانوادگی
- آسیبهای مغزی یا مشکلات سیستم عصبی مرکزی
- قرار گرفتن در معرض مواد سمی مانند سرب در دوران رشد یا بارداری
- مصرف دخانیات، الکل یا داروهای خاص در دوران بارداری
- زایمان زودرس یا وزن پایین نوزاد هنگام تولد
- فشارهای روانی شدید یا استرسهای محیطی در دوران بارداری
تغذیه نامناسب و کمبود ویتامینها و مواد معدنی ضروری و تروما باشد احتمال بروز اختلال بیش فعالی بیشتر است. در مواردی که مادر در دوره بارداری سیگار و الکل مصرف کند و یا کودک در چهار هفته اول بارداری دچار مشکل هایی در تغذیه، بهداشت و یا از نظر روانی بشود احتمال بروز اختلال بیش فعالی در کودک افزایش می یابد.
علائم اختلال بیش فعالی در کودکان
اینکه کودکان در بعضی مواقع یا در یک دوره زمانی، دچار مشکل در تمرکز یا یادگیری شوند، امری کاملا طبیعی است. وقتی صحبت از اختلال به میان می آید، منظور ما مشکلی است که شدت زیادی داشته و به طور مزمن و در طولانی مدت مشاهده می شود. کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی، از مشکلات مربوط به تمرکز، رفتار بدون فکر و مشکلات یادگیری عبور نمی کنند! ادامه دار شدن علائم اختلال بیش فعالی و نقص توجه در کودکان، بطور حتم آنان را در خانه و با والدین، در مدرسه و در تمامی فضاهای اجتماعی دچار مشکلات جدی خواهد کرد.
موارد زیر از جمله نشانه های هستند که ممکن است در کودکان مبتلا به نقص توجه و بیش فعالی مشاهده شوند:
- در طول روز زیاد می خوابند.
- اشیا و وسایل خود را زیاد گم می کنند.
- بیشتر چیزها را فراموش می گنند.
- زیاد حرف می زنند.
- دست و پاهای خود را زیاد تکان می دهند و از لحاظ فیزیکی، آرام و قرار ندارند.
- کارهای خطرناک زیادی می کنند؛ بدون آنکه از نتیجه آن بترسند یا درباره آن فکر کنند.
- در مقابل کارها و شیطنت های وسوسه آمیز، توان مقاومت ندارند!
- در یادگیری مشکل دارند.
- نمی توانند با دیگران کنار بیایند.
درمان بیش فعالی با نوروفیدبک
علائم بیش فعالی در اغلب بیماران با افزایش سن، رو به بهبود می گذارد. البته این بهبود تا قبل از ۱۲ سالگی اتفاق نخواهد افتاد و در فاصله سنی ۱۲ تا ۲۰ ممکن است بهبود حاصل شود. در افرادی که این بیماری درمان نشود (که شامل ۱۵ تا ۲۰ درصد افراد است)، در بزرگسالی باعث بی قراری، رفتارهای تکانه ای و اختلال در توجه و تمرکز را به دنبال خواهد داشت.
در زیر چند اصل کلی برای مراقبت از کودکان بیشفعال را بررسی میکنیم:
- سازماندهی و برنامهریزی: ایجاد برنامههای روزانه سازمانیافته و مشخص برای فعالیتهای روزمره و تحصیلی کودکان کمک میکند تا حواس آنها متمرکز شود.
- ارائه سازوکارهای مدیریت رفتار: استفاده از تقویم و سیستم پاداش برای تشویق رفتارهای مثبت و اعمال مراقبتهای مناسب در مواجهه با رفتارهای نامطلوب میتواند مفید باشد.
- ارائه محیط آرام: فراهم کردن محیط خانه و محل تحصیل مناسب با حداکثر کاهش محرکهای مزاحم و حفظ آرامش میتواند توجه کودکان را بهبود بخشد.
- تقویت مهارتهای اجتماعی: آموزش مهارتهای ارتباطی، مدیریت خشم و تعامل موثر با دیگران، به کودکان کمک میکند تا در روابط اجتماعی خود بهتر عمل کنند.
- همکاری با متخصص: مشورت گرفتن از روانشناسان و پزشکان متخصص در این زمینه میتواند به والدین در درک بهتر این اختلال و ارائه راهکارهای مناسب کمک کند.
بیشتر بخوانید: درمان اختلال دوقطبی با نوروفیدبک
نتیجهگیری
بیشفعالی در کودکان یک اختلال رشدی است که نقص توجه، بیشفعالی و رفتار تکانشی را دربرمیگیرد. این اختلال میتواند تحصیل و روابط اجتماعی کودک را تحت تاثیر قرار دهد. اما با مراقبت و مداخلات مناسب، میتوان به کاهش نشانهها و بهبود کیفیت زندگی کودکان کمک کرد. اعمال برنامههای روزانه سازمانیافته، آموزش مهارتهای اجتماعی، استفاده از سیستم پاداش و ایجاد محیط آرام در خانه و مدرسه میتواند مفید باشد. همچنین، همکاری با متخصص و مصرف دارو در برخی موارد میتواند تاثیرگذار باشد.
