درمان اختلال دوقطبی با نوروفیدبک یکی از موضوعاتی است که برای افراد مبتلا و خانوادههایشان سؤالهای زیادی ایجاد کرده است؛ بهخصوص اینکه آیا نوروفیدبک واقعاً در کنترل نوسانات خلقی مؤثر است و آیا میتواند جایگزین دارو شود؟ اختلال دوقطبی یک بیماری خلقی پیچیده است که دورههای شیدایی، هیپومانیا و افسردگی را دربرمیگیرد و درمان آن باید متناسب با وضعیت هر فرد انتخاب شود. نوروفیدبک در برخی شرایط بهعنوان یک روش مکمل مورد بررسی قرار گرفته، اما نباید آن را درمان قطعی یا جایگزین مراقبت روانپزشکی دانست.
اختلال دو قطبی چیست؟
پیش از آشنایی با تاثیرات نوروفیدبک در درمان اختلال دو قطبی، بهتر است بدانید که این اختلال روانی چیست و چه علائمی دارد. اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی است که با تغییرات قابلتوجه در خلق، انرژی، فعالیت و توانایی عملکرد فرد همراه میشود. این تغییرات با نوسانات معمول روحیه تفاوت دارند و در دورههایی رخ میدهند که شدت علائم میتواند عملکرد تحصیلی، شغلی، خانوادگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
فرد مبتلا ممکن است دورههایی از افسردگی را تجربه کند و در زمان دیگری وارد فاز شیدایی یا هیپومانیا شود. شدت و الگوی این دورهها در افراد مختلف یکسان نیست و به همین دلیل تشخیص و انتخاب درمان باید توسط متخصص انجام شود.
علت اختلال دوقطبی چیست؟
اختلال دوقطبی علت واحدی ندارد و شکلگیری آن با تعامل عوامل ژنتیکی، زیستی و محیطی ارتباط دارد. داشتن سابقه خانوادگی ابتلا به اختلال دوقطبی میتواند احتمال بروز آن را افزایش دهد، اما به معنای قطعی بودن ابتلا نیست.
استرس شدید، تغییرات قابلتوجه در خواب و برخی مواد نیز در افراد مستعد میتوانند با شروع یا تشدید دورههای خلقی ارتباط داشته باشند. این عوامل را نباید بهعنوان علت مستقل بیماری در نظر گرفت؛ زیرا اختلال دوقطبی حاصل مجموعهای از عوامل مختلف است.
اختلال دو قطبی به چه علت ایجاد می شود؟
علت اصلی اختلال دو قطبی ریشه ژنتیکی دارد و در برخی موارد به دلیل اختلالات فیزیکی در مغز، فرد دچار آن می شود. اختلال دوقطبی در خانواده هایی دیده می شود که یکی از بستگان نزدیک به اختلال دوقطبی یا افسردگی مبتلا است. همچنین، عوامل محیطی مانند استرس، اختلال در خواب و مواد مخدر و الکل ممکن است باعث ایجاد تغییر خلقی در افراد آسیب پذیر شود. اگرچه دلایل اختلال دوقطبی در مغز نامشخص است، اما اعتقاد بر این است که عدم تعادل مواد شیمیایی مغز منجر به این اختلال در فعالیت مغز می شود.
نشانه و علائم دو قطبی
همان طور که اشاره شد، افراد مبتلا به اختلال دو قطبی دو خلق و خوی متفاوت افسردگی و سپس، شیدایی را تجربه می کنند. در خلق افسرده، بیمار انگیزه های خود را از دست داده و احساس ناتوانی می کند. همچنین در انجام فعالیت های روزمره او اختلال ایجاده شده و میل جنسی در این افراد کاهش پیدا می کند. برخلاف مرحله افسردگی، فرد در مرحله شیدایی بسیار پر انرژی است و فعالیت های متعددی را در زمان محدود تجربه می کند، بدین معنا که کاری به اتمام نرسیده به سراغ فعالیت دیگری می رود. در ادامه علائم هر دوره افسردگی و شیدایی را بررسی کرده و به درمان اختلال دوقطبی با نوروفیدبک خواهیم پرداخت.
علائم دوره شیدایی
فاز شیدایی دورهای حداقل یک هفته ای است که در آن فرد در اکثر روزها بسیار پرخاشگر یا تحریکپذیر است، انرژی بیشتری نسبت به معمول دارد و حداقل سه مورد از تغییرات زیر را در رفتار خود تجربه می کند:
- کاهش نیاز به خواب (به عنوان مثال، احساس انرژی با وجود خواب بسیار کمتر از حد معمول).
- افزایش گفتار یا تندگویی
- افکار مسابقه ای غیرقابل کنترل با دیگران
- تغییر سریع ایده ها یا موضوعات هنگام صحبت کردن
- حواس پرتی
- افزایش فعالیت (به عنوان مثال، بی قراری، کار بر روی چندین پروژه به طور همزمان)
- افزایش رفتار مخاطره آمیز (مانند رانندگی بی احتیاطی، ولگردی و خرج کردن)
این رفتارها باید نشان دهنده تغییری نسبت به رفتار معمول فرد باشد و برای دوستان و خانواده واضح باشد. علائم باید آنقدر شدید باشد که باعث اختلال در کار، خانواده یا فعالیت ها و مسئولیت های اجتماعی شود. برخی از افرادی که دورههای شیدایی را تجربه میکنند، تفکر آشفته، باورهای نادرست و/یا توهماتی را نیز تجربه میکنند که به عنوان ویژگیهای روانپریشی شناخته میشوند.
علائم دوره افسردگی
یک دوره افسردگی اساسی یک دوره حداقل دو هفته ای است که در آن فرد حداقل سه تا پنج مورد از علائم زیر را دارد:
- غمگینی یا ناامیدی شدید
- از دست دادن علاقه به فعالیت هایی که فرد زمانی از آن لذت می برد
- احساس بی ارزشی یا گناه
- خستگی
- افزایش یا کاهش خواب
- افزایش یا کاهش اشتها
- بی قراری (مثلاً قدم زدن) یا کندی گفتار یا حرکت
- مشکل در تمرکز
- افکار مکرر مرگ یا خودکشی
توجه داشته باشید که تغییر در خلق و خو در تمام انسان ها در شرایط استرس زا و در کوتاه مدت طبیعی است. بنابراین، ممکن است شما علائم ذکر شده در بالا را در خود یا اطرافیانتان مشاهده کنید، اما وجود یک یا دو نشانه برای کوتاه مدت به معنای وجود این اختلال نیست. در نتیجه در صورت طولانی شدن این تغییرات رفتاری و خلقی به روانشناس یا روانپزشک مراجعه نمایید.
انواع اختلال دوقطبی چیست؟
شناخت نوع اختلال دوقطبی برای تشخیص و انتخاب مسیر درمان اهمیت دارد. تفاوت اصلی انواع این اختلال به وجود و شدت دورههای شیدایی، هیپومانیا و افسردگی مربوط میشود. تشخیص نوع بیماری بر اساس شرح حال دقیق و بررسی الگوی تغییرات خلقی انجام میشود.
اختلال دوقطبی نوع یک
در اختلال دوقطبی نوع یک، وجود دستکم یک دوره شیدایی مشخص اهمیت دارد. این دوره با افزایش یا تحریکپذیری غیرعادی خلق، افزایش انرژی و تغییر محسوس در رفتار همراه است و شدت آن میتواند عملکرد فرد را به شکل جدی مختل کند. دورههای افسردگی نیز در بسیاری از افراد مبتلا به این نوع اختلال رخ میدهند.
اختلال دوقطبی نوع دو
در نوع دو، فرد دورههای افسردگی اساسی و هیپومانیا را تجربه میکند، اما سابقه دوره شیدایی کامل وجود ندارد. هیپومانیا از شیدایی شدت کمتری دارد، اما همچنان تغییر محسوسی نسبت به وضعیت معمول فرد ایجاد میکند. افسردگی در این نوع اختلال میتواند طولانی و ناتوانکننده باشد.
اختلال سیکلوتایمیک
در اختلال سیکلوتایمیک، نوسانات خلقی برای مدت طولانی وجود دارند، اما شدت یا معیارهای آنها به سطح دوره کامل شیدایی، هیپومانیا یا افسردگی اساسی نمیرسد. تشخیص این اختلال نیز به بررسی طول مدت علائم و الگوی آنها نیاز دارد.
اختلال دوقطبی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص اختلال دوقطبی با یک آزمایش خون یا تصویربرداری مغزی انجام نمیشود. روانپزشک یا متخصص سلامت روان با بررسی سابقه فرد، نوع تغییرات خلقی، مدت و شدت علائم، سابقه خانوادگی و تأثیر علائم بر زندگی روزمره به تشخیص میرسد.
شناخت دورههای قبلی شیدایی یا هیپومانیا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی افراد هنگام مراجعه تنها از افسردگی شکایت دارند و سابقه دورههای افزایش انرژی یا کاهش نیاز به خواب را مطرح نمیکنند.
تفاوت اختلال دوقطبی با افسردگی چیست؟
افسردگی میتواند بخشی از اختلال دوقطبی باشد، اما هر فرد افسرده مبتلا به دوقطبی نیست. وجود سابقه شیدایی یا هیپومانیا یکی از تفاوتهای مهم است. به همین دلیل، مصرف خودسرانه داروهای ضدافسردگی یا شروع درمان بدون تشخیص دقیق میتواند تصمیم مناسبی نباشد و باید تحت نظر متخصص انجام شود.
آیا برای تشخیص دوقطبی آزمایش خاصی وجود دارد؟
آزمایش اختصاصی که بهتنهایی اختلال دوقطبی را تشخیص دهد وجود ندارد. پزشک در صورت نیاز برای بررسی بیماریهای جسمی، عوارض دارویی یا علل دیگری که علائم مشابه ایجاد میکنند، آزمایشهای لازم را درخواست میکند. تشخیص نهایی بر پایه ارزیابی بالینی و شرح حال انجام میشود.
درمان اختلال دوقطبی با نوروفیدبک
از متداول ترین روش های درمان این اختلال دارو درمانی و تجویز داروهای ضد اضطراب، ضد افسردگی و روان پریش است. اما در چند دهه گذشته روش درمانی نوینی به نام فوروفیدبک مطرح شده است که در حال حاضر اثرات درمانی آن اثبات شده است.
عملکرد نوروفیدبک مانند یک آینه برای مغز بوده به این صورت که ایرادات خود را میبیند و به تدریج آن را درمان میکند. نوروفیدبک درمانی فوایدی زیادی دارد که برخی از مهمترین آن درمان اختلالات دوقطبی، درمان استرس و افسردگی است. لذا افرادی که دچار اختلالات دوقطبی هستند میتوانند با این روش درمانی نوین بهتدریج بهبود یابند.
به طور کلی، نوروفیدبک نوعی بیوفیدبک است که با اندازه گیری امواج مغزی و آموزش همزمان به بهبود الگوهای مغزی سالم تر کمک می کند. نوروفیدبک انواع مختلفی شامل نوروفیدبک کلاسیک، نوروفیدبک ILF و نوروفیدبک لورتا دارد.
اثرات نوروفیدبک برای درمان دوقطبی
نوروفیدبک میتواند برای افرادی که از دوقطبی رنج میبرند مفید باشد، زیرا نوروفیدبک به مغز کمک میکند تا کنترل عاطفی بیشتری داشته باشد و به خلق و خوی بهتر و باثباتتر کمک میکند. در نتیجه احساس افسردگی و اضطراب را کاهش میدهد. افرادی که مبتلا به دوقطبی تشخیص داده می شوند، اغلب دارای مشکلات سلامت روانی از جمله اختلالات اضطرابی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و حتی نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) هستند که نوروفیدبک می تواند به اصلاح همه آنها نیز کمک کند. نوروفیدبک برای کاهش نیاز به داروهای مختلف شناخته شده است و عملکرد مغز با گذشت زمان بهبود یافته، به طری که فرد مبتلا به دوقطبی می تواند زندگی عادی تری داشته باشد.
بیشتر بخوانید: درمان بیش فعالی با نوروفیدبک
نوروفیدبک در درمان دوقطبی چه نقشی دارد؟
نوروفیدبک را در این زمینه بهتر است بهعنوان یک روش مکمل و وابسته به شرایط فرد در نظر گرفت. هدف آن میتواند آموزش خودتنظیمی برخی الگوهای فعالیت مغزی باشد، اما میزان اثرگذاری و کاربرد نوروفیدبک برای همه افراد یکسان نیست.
پیش از شروع جلسات، وضعیت فعلی بیمار، سابقه دورههای خلقی، داروهای مصرفی و مشکلات همراه باید بررسی شود. تصمیم درباره مناسب بودن این روش نیز باید توسط متخصص و بر اساس شرایط فرد گرفته شود.
آیا نوروفیدبک جایگزین داروی دوقطبی است؟
خیر. نوروفیدبک نباید جایگزین داروهای تجویزشده یا پیگیری روانپزشکی شود. اختلال دوقطبی در بسیاری از بیماران به درمان دارویی مستمر نیاز دارد و قطع یا کاهش دارو باید فقط با نظر روانپزشک انجام شود.
اگر فرد در کنار درمان اصلی از نوروفیدبک استفاده میکند، هرگونه تغییر در شدت علائم، خواب، انرژی یا رفتار باید به پزشک اطلاع داده شود.
آیا نوروفیدبک در فاز شیدایی یا افسردگی انجام میشود؟
وضعیت فعلی بیمار در تصمیمگیری برای هر مداخله تکمیلی اهمیت زیادی دارد. در دوره شیدایی شدید، روانپریشی یا رفتارهای پرخطر، اولویت با ارزیابی و تثبیت وضعیت فرد است و نوروفیدبک نباید جای مراقبت فوری روانپزشکی را بگیرد.
در دوره افسردگی نیز شدت علائم، وجود افکار خودکشی، داروهای مصرفی و شرایط عمومی فرد باید بررسی شود. بنابراین نمیتوان برای تمام افراد مبتلا به دوقطبی یک پروتکل یکسان تعیین کرد. در مورد هزینه نوروفیدبک این مقاله را بخوانید.
چه کسانی ممکن است کاندید نوروفیدبک باشند؟
مناسب بودن نوروفیدبک به تشخیص، وضعیت فعلی بیمار و هدفی که از درمان دنبال میشود بستگی دارد. فردی که تشخیص مشخصی ندارد یا در وضعیت حاد روانپزشکی قرار گرفته، نباید صرفاً بر اساس علائم خود درمان نوروفیدبک را شروع کند.
پیش از شروع درمان، موارد زیر باید بررسی شوند:
- تشخیص دقیق اختلال توسط متخصص
- وضعیت فعلی خلق و شدت علائم
- سابقه شیدایی، هیپومانیا و افسردگی
- داروهای مصرفی و پاسخ به درمان
- وجود اختلالات روانی یا جسمی همراه
- هدف مشخص از استفاده از نوروفیدبک
- امکان پیگیری منظم روند درمان
مزایا و محدودیتهای نوروفیدبک در اختلال دوقطبی
نوروفیدبک از نظر ماهیت روشی غیرتهاجمی است، اما این ویژگی به معنای اثبات اثربخشی آن برای تمام افراد مبتلا به دوقطبی نیست. تصمیم درباره استفاده از آن باید بر پایه شرایط فرد و جایگاه آن در برنامه درمانی گرفته شود.
مزایای احتمالی
- غیرتهاجمی بودن
- تمرکز بر آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز
- قابلیت استفاده بهعنوان روش مکمل در شرایط منتخب
- امکان پیگیری پاسخ فرد در طول جلسات
- عدم نیاز به مصرف دارو برای انجام خود فرایند نوروفیدبک
محدودیتها و نکات مهم
- شواهد مربوط به نوروفیدبک در اختلال دوقطبی هنوز محدود است.
- پاسخ افراد به درمان یکسان نیست.
- نوروفیدبک جایگزین دارودرمانی یا پیگیری روانپزشکی نیست.
- تعداد جلسات مورد نیاز برای همه افراد ثابت نیست.
- نباید به دلیل شروع نوروفیدبک، داروی تجویزشده قطع یا کم شود.
- در شرایط حاد روانپزشکی، درمان فوری و مناسب اولویت دارد.
مقایسه روشهای درمان اختلال دوقطبی
هر روش درمانی هدف متفاوتی دارد و انتخاب آن باید بر اساس مرحله بیماری و شرایط فرد انجام شود. نوروفیدبک در مقایسه با درمانهای اصلی، جایگاه محدودتر و مکملتری دارد.
| روش درمانی | نقش اصلی | جایگاه در درمان |
|---|---|---|
| دارودرمانی | کنترل و تثبیت علائم خلقی | درمان اصلی در بسیاری از بیماران |
| رواندرمانی | آموزش، مدیریت علائم و مهارتهای مقابلهای | درمان مکمل مهم |
| آموزش بیمار و خانواده | شناخت علائم و عوامل عود | بخش مهم مراقبت بلندمدت |
| تنظیم خواب و سبک زندگی | کمک به ثبات ریتم روزانه | مکمل درمان |
| نوروفیدبک | آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز | روش مکمل در شرایط منتخب |
چند جلسه نوروفیدبک برای اختلال دوقطبی لازم است؟
تعداد جلسات نوروفیدبک عدد ثابتی برای همه بیماران ندارد. عواملی مانند هدف درمان، پروتکل مورد استفاده، وضعیت فرد و پاسخ او در طول جلسات بر برنامه درمانی اثر میگذارند.
بهتر است تعداد جلسات از ابتدا به شکل قطعی وعده داده نشود. متخصص باید روند درمان را در طول جلسات بررسی کند و بر اساس پاسخ فرد درباره ادامه یا تغییر برنامه تصمیم بگیرد.
کلام آخر
اختلال دو قطبی یکی از یا شیدایی نوعی اختلال خلقی است که فرد مبتلا نوسانات خلقی متغییری را در دو فاز افسردگی و شیدایی تجربه می کند. علائم این اختلال اکثرا با داروهای ضد افسردگی و ضد اضطراب قابل کنترل است. امال در حال حاضر روش نوین نوروفیدبک با تغییر الگوی مغزی می تواند به درمان و کنترل علائم این بیماری کمک کند. البته درمان اختلال دوقطبی با نوروفیدبک بسته به شرایط بیمار و تشخیص پزشک قابل انجام است و به دلیل گستردگی این درمان بهتر است زیر نظر روانشناس یا متخصص اعصاب و روان انجام شود.
سوالات متداول
خیر. شواهد فعلی برای معرفی نوروفیدبک بهعنوان درمان قطعی اختلال دوقطبی کافی نیست. این روش در برخی شرایط بهعنوان درمان مکمل بررسی میشود و نباید جایگزین دارودرمانی یا پیگیری روانپزشکی شود.
خیر. قطع، کاهش یا تغییر دارو باید فقط با نظر روانپزشک انجام شود. شروع نوروفیدبک بهتنهایی دلیلی برای تغییر داروی تجویزشده نیست و درمان اصلی باید طبق برنامه پزشک ادامه پیدا کند.
خیر، نمیتوان برای هر دو نوع یک برنامه ثابت در نظر گرفت. نوع اختلال، مرحله فعلی بیماری، شدت علائم، داروهای مصرفی و هدف درمان باید بررسی شود تا مشخص شود آیا نوروفیدبک در کنار درمان اصلی مناسب است یا خیر.
در شیدایی شدید، روانپریشی یا رفتارهای پرخطر، اولویت با ارزیابی و تثبیت وضعیت توسط متخصص است. نوروفیدبک نباید جایگزین درمان فوری شود و تصمیم درباره استفاده از آن باید پس از بررسی شرایط بیمار گرفته شود.
تعداد جلسات مشخص و یکسانی برای تمام افراد وجود ندارد. برنامه جلسات بر اساس هدف درمان، وضعیت فرد، پروتکل مورد استفاده و میزان پاسخ به درمان تعیین میشود و در طول دوره قابل بازبینی است.
